मोतीबिंदू: कारणे, लक्षणे आणि उपचार

By Drishyam Netralaya Eye Care Team · Reviewed for medical accuracy

वयाबरोबर डोळ्यांसमोरचे जग थोडे धूसर वाटू लागले असेल, तर हे मोतीबिंदूचे पहिले संकेत असू शकतात — वेळीच ओळखल्यास आजच्या आधुनिक शस्त्रक्रियेने दृष्टी पुन्हा स्वच्छ करता येते.

मोतीबिंदू म्हणजे काय?

डोळ्यातील नैसर्गिक भिंग (लेन्स) हळूहळू धूसर किंवा अपारदर्शक होण्याच्या प्रक्रियेला मोतीबिंदू म्हणतात. निरोगी डोळ्यात हे भिंग पूर्णपणे पारदर्शक असते आणि प्रकाश थेट डोळ्याच्या पडद्यावर (रेटिनावर) पोहोचवते. मोतीबिंदू झाल्यावर हे भिंग ढगाळ बनते, त्यामुळे प्रकाश नीट आत जाऊ शकत नाही आणि दृष्टी हळूहळू अंधुक होत जाते. ही प्रक्रिया साधारणपणे अत्यंत संथ गतीने होते, त्यामुळे अनेकांना सुरुवातीला त्याची जाणीवही होत नाही. कालांतराने एकाच डोळ्यात किंवा दोन्ही डोळ्यांत हा बदल वेगवेगळ्या वेगाने होऊ शकतो, त्यामुळे काही रुग्णांना एक डोळा स्पष्ट तर दुसरा अंधुक जाणवतो.

मोतीबिंदू होण्याची कारणे

वाढते वय हे मोतीबिंदूचे सर्वांत सामान्य कारण आहे. साधारण ६० वर्षांनंतर अनेकांना याचा अनुभव येतो, मात्र काही व्यक्तींमध्ये तो त्याआधीही सुरू होऊ शकतो. याशिवाय खालील कारणेही मोतीबिंदूस कारणीभूत ठरू शकतात:

दीर्घकाळ अनियंत्रित मधुमेह
डोळ्याला झालेली जुनी दुखापत किंवा शस्त्रक्रिया
सूर्यप्रकाशातील अतिनील (UV) किरणांचा सतत संपर्क
धूम्रपान आणि मद्यसेवन
स्टिरॉइडसारखी काही औषधे दीर्घकाळ वापरणे
काही प्रकरणांत जन्मजात किंवा कौटुंबिक कारणे

ही कारणे समजून घेतल्यास, योग्य जीवनशैलीतील बदलांनी मोतीबिंदूची सुरुवात काही प्रमाणात पुढे ढकलता येऊ शकते, जरी तो पूर्णपणे टाळता येत नसला तरी.

सुरुवातीची लक्षणे

मोतीबिंदूची सुरुवात ओळखणे कठीण असते कारण लक्षणे हळूहळू वाढतात. खालीलपैकी काही जाणवल्यास दुर्लक्ष करू नका:

दृष्टी अंधुक किंवा धुरकट वाटणे
रात्री गाडी चालवताना समोरच्या दिव्यांचा त्रास होणे
रंग फिकट किंवा पिवळसर वाटणे
वाचताना वारंवार चष्म्याचा नंबर बदलावा लागणे
तेजस्वी प्रकाशात चकाकी जाणवणे
एकाच डोळ्याने पाहिल्यास प्रतिमा दुहेरी दिसणे

छोटी पण महत्त्वाची गोष्ट: मोतीबिंदू हा डोळ्यावरील पापुद्रा किंवा संसर्ग नसून डोळ्याच्या आतील भिंगातील बदल आहे, त्यामुळे तो औषधांनी किंवा थेंबांनी बरा होत नाही — शस्त्रक्रिया हाच खात्रीशीर उपचार आहे.

निदान कसे केले जाते

नेत्रतज्ज्ञ सविस्तर डोळे तपासणी करून मोतीबिंदूचे निदान करतात. यामध्ये स्लिट लॅम्प तपासणी, दृष्टीची पातळी तपासणे आणि डोळ्याच्या पडद्याची स्थिती बघणे यांचा समावेश असतो. मोतीबिंदू किती प्रमाणात वाढला आहे, तो डोळ्याच्या भिंगाच्या नेमक्या कोणत्या भागात आहे आणि शस्त्रक्रियेची गरज आहे का हे याच तपासणीतून ठरवले जाते. अनेकदा चष्म्याचा नंबर तपासतानाच मोतीबिंदूची सुरुवात लक्षात येते.

फॅको शस्त्रक्रिया आणि आधुनिक लेन्स

आज मोतीबिंदूवरील उपचार पूर्वीपेक्षा खूपच सोपे आणि सुरक्षित झाले आहेत. फॅकोइमल्सिफिकेशन (फॅको) या आधुनिक पद्धतीत अतिशय लहान छेद घेऊन अल्ट्रासाऊंड लहरींच्या साहाय्याने ढगाळ झालेले नैसर्गिक भिंग काढले जाते आणि त्याजागी कृत्रिम इंट्राओक्युलर लेन्स (IOL) बसवली जाते. ही शस्त्रक्रिया सामान्यतः काही मिनिटांत पूर्ण होते आणि टाके घालण्याची गरज क्वचितच भासते. बहुतेक रुग्ण त्याच दिवशी घरी जाऊ शकतात. गरजेनुसार मोनोफोकल, मल्टिफोकल किंवा टॉरिक अशा विविध प्रकारच्या लेन्स उपलब्ध आहेत, ज्यामुळे चष्म्यावरील अवलंबित्वही कमी करता येते. कोणती लेन्स योग्य आहे हे डोळ्याची रचना, रुग्णाच्या रोजच्या गरजा आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार ठरवले जाते.

शस्त्रक्रियेनंतरची काळजी

शस्त्रक्रियेनंतर डॉक्टरांनी सांगितलेले थेंब नियमित वेळी टाकणे, डोळ्यांना चोळणे किंवा दाब न देणे आणि धूळ व पाण्यापासून डोळ्याचे संरक्षण करणे आवश्यक असते. बहुतेक रुग्ण एक-दोन दिवसांत रोजची कामे सुरू करू शकतात, मात्र जड वजन उचलणे किंवा डोळ्यांवर ताण येणारी कामे काही आठवडे टाळावीत. डॉक्टरांनी सांगितलेल्या पाठपुराव्याच्या भेटी चुकवू नयेत, कारण यातूनच शस्त्रक्रिया अपेक्षेप्रमाणे यशस्वी झाली आहे याची खात्री होते.

Frequently Asked Questions

मोतीबिंदूची शस्त्रक्रिया वेदनादायक असते का?

नाही. शस्त्रक्रिया भूल देणाऱ्या थेंबांच्या साहाय्याने केली जाते, त्यामुळे रुग्णाला वेदना जाणवत नाहीत. शस्त्रक्रियेनंतर थोडी खाज किंवा जडपणा जाणवू शकतो, जो काही दिवसांत आपोआप कमी होतो.

दोन्ही डोळ्यांची शस्त्रक्रिया एकाच वेळी करता येते का?

साधारणपणे एका वेळी एकाच डोळ्याची शस्त्रक्रिया केली जाते आणि दुसऱ्या डोळ्याची शस्त्रक्रिया काही दिवस किंवा आठवड्यांनंतर केली जाते, जेणेकरून बरे होण्याच्या प्रक्रियेवर नीट लक्ष ठेवता येईल.

शस्त्रक्रियेनंतर चष्मा पूर्णपणे सुटतो का?

निवडलेल्या लेन्सच्या प्रकारानुसार हे ठरते. काही रुग्णांना वाचण्यासाठी हलक्या नंबरचा चष्मा लागू शकतो, तर प्रीमियम लेन्स निवडल्यास चष्म्यावरील अवलंबित्व मोठ्या प्रमाणात कमी होते.

Concerned about your eyes?

Book a comprehensive eye check-up with Dr. Sailli Gulavanii at Drishyam Netralaya.

Schedule Your Visit on WhatsApp

Disclaimer: This article is for general educational purposes only and does not constitute medical advice. Always consult a qualified ophthalmologist for diagnosis and treatment tailored to your condition.