कोरडे डोळे: कारणे आणि उपाय

By Drishyam Netralaya Eye Care Team · Reviewed for medical accuracy

डोळ्यांत सतत जळजळ, खाज किंवा काहीतरी टोचल्यासारखे वाटत असेल, तर हे केवळ थकव्याचे लक्षण नसून कोरड्या डोळ्यांची सुरुवात असू शकते.

कोरडे डोळे म्हणजे काय?

डोळ्यांच्या पृष्ठभागाला ओलावा व पोषण देण्यासाठी सतत अश्रूंचा पातळ थर आवश्यक असतो. जेव्हा डोळ्यांत पुरेसे अश्रू तयार होत नाहीत, किंवा तयार होणारे अश्रू लवकर उडून जातात, तेव्हा डोळ्यांचा पृष्ठभाग कोरडा पडतो. यालाच कोरडे डोळे किंवा ड्राय आय सिंड्रोम म्हणतात. ही एक अतिशय सामान्य समस्या असून आज अनेकांना याचा त्रास होतो, विशेषतः दीर्घकाळ स्क्रीनसमोर काम करणाऱ्यांमध्ये हे प्रमाण लक्षणीयरीत्या वाढताना दिसते.

होण्याची सामान्य कारणे

दीर्घकाळ स्क्रीनसमोर काम केल्याने डोळ्यांची उघडझाप (ब्लिंकिंग) कमी होणे
वाढत्या वयाबरोबर अश्रू तयार होण्याचे प्रमाण नैसर्गिकरीत्या कमी होणे
स्त्रियांमध्ये रजोनिवृत्तीच्या काळातील हार्मोनल बदल
कोरडे, वातानुकूलित किंवा धुळीचे वातावरण
काही औषधे, जसे की अँटीहिस्टामिन किंवा रक्तदाबाची औषधे
दीर्घकाळ कॉन्टॅक्ट लेन्सचा वापर
पापण्यांच्या तेल ग्रंथींचे कार्य व्यवस्थित न चालणे

लक्षणे कशी ओळखावीत

डोळ्यांत जळजळ किंवा खाज
डोळे लाल होणे
डोळ्यांत काहीतरी टोचल्यासारखे वाटणे
प्रकाशाचा त्रास होणे
डोळ्यांतून अचानक जास्त पाणी येणे
कॉन्टॅक्ट लेन्स वापरताना अस्वस्थता
दीर्घकाळ वाचल्यानंतर दृष्टी अस्पष्ट वाटणे

आश्चर्यकारक पण खरे: डोळ्यांतून सतत पाणी येणे हे देखील कोरड्या डोळ्यांचेच एक लक्षण असू शकते. डोळ्याचा पृष्ठभाग कोरडा व चिडचिडलेला झाल्यावर शरीर जास्त पाणी सोडून त्याची भरपाई करण्याचा प्रयत्न करते, पण हे पाणी डोळ्याला खऱ्या अर्थाने ओलावा देत नाही.

निदान कसे केले जाते

नेत्रतज्ज्ञ स्लिट लॅम्पच्या साहाय्याने डोळ्याच्या पृष्ठभागाची तपासणी करतात आणि अश्रूंचा थर किती वेळ टिकतो हे तपासणारी टियर फिल्म ब्रेक-अप टाईम चाचणी करू शकतात. आवश्यकता भासल्यास अश्रू उत्पादनाचे प्रमाणही मोजले जाते आणि पापण्यांच्या तेल ग्रंथींची स्थितीही तपासली जाते. या तपासण्यांमधून कोरडेपणाचे नेमके कारण व तीव्रता समजल्याने उपचारही अधिक नेमकेपणाने ठरवता येतो.

उपचार आणि घरगुती काळजी

कृत्रिम अश्रू (ल्युब्रिकेटिंग ड्रॉप्स): सौम्य कोरडेपणासाठी सहज उपलब्ध थेंब.
डॉक्टरांनी दिलेले विशेष थेंब: मध्यम ते गंभीर कोरडेपणासाठी.
कोमट शेक आणि पापण्यांची स्वच्छता: तेल ग्रंथींची कार्यक्षमता सुधारण्यासाठी उपयुक्त.
खोलीत आर्द्रता राखणारे उपकरण (ह्युमिडिफायर) वापरणे.
पुरेसे पाणी पिणे आणि संतुलित आहार घेणे.

स्क्रीन वापरताना घ्यायची काळजी

संगणक किंवा मोबाईल वापरताना जाणीवपूर्वक डोळ्यांची उघडझाप करावी, दर काही वेळाने स्क्रीनपासून नजर दूर करावी आणि शक्य असल्यास खोलीत पुरेसा ओलावा राखावा. स्क्रीन डोळ्यांच्या पातळीपेक्षा थोडी खाली ठेवल्यासही डोळे उघडे राहण्याचे प्रमाण कमी होऊन कोरडेपणा टाळता येतो. या साध्या सवयींमुळे कोरड्या डोळ्यांचा त्रास मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो. वातानुकूलित खोलीत थेट हवेच्या झोताखाली बसणे टाळल्यासही डोळ्यांतील ओलावा टिकवण्यास मदत होते.

Frequently Asked Questions

कोरडे डोळे कायमचे बरे होतात का?

कोरडे डोळे हा बहुतेक वेळा दीर्घकाळ राहणारा त्रास असतो, जो बरा करण्यापेक्षा नियंत्रणात ठेवला जातो. नियमित उपचार व काळजी घेतल्यास लक्षणे मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतात.

कृत्रिम अश्रूंचे थेंब रोज वापरणे सुरक्षित आहे का?

प्रिझर्वेटिव्ह-मुक्त (preservative-free) कृत्रिम अश्रू सामान्यतः दररोज वापरण्यासाठी सुरक्षित असतात. दिवसातून चारपेक्षा जास्त वेळा थेंब लागत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

कॉन्टॅक्ट लेन्समुळे कोरडे डोळे होतात का?

दीर्घकाळ किंवा चुकीच्या पद्धतीने कॉन्टॅक्ट लेन्स वापरल्यास डोळ्यांतील ओलावा कमी होऊ शकतो. अशा वेळी लेन्सचा वापर मर्यादित ठेवून डॉक्टरांचा सल्ला घेणे योग्य ठरते.

Concerned about your eyes?

Book a comprehensive eye check-up with Dr. Sailli Gulavanii at Drishyam Netralaya.

Schedule Your Visit on WhatsApp

Disclaimer: This article is for general educational purposes only and does not constitute medical advice. Always consult a qualified ophthalmologist for diagnosis and treatment tailored to your condition.